Een archeologische vondst in Italië levert nieuwe aanwijzingen op over de wetenschappelijke uitwisseling tussen culturen in de middeleeuwen.
In 2023 kreeg een middeleeuws voorwerp dat decennialang onopgemerkt in een Italiaans museum had gelegen, plotseling belang toen een Britse onderzoekster ontdekte waarvoor het in de middeleeuwen werd gebruikt.
Het gaat om een islamitisch astrolabium uit de 11e eeuw, dat functioneerde als een “middeleeuwse smartphone” die handel tussen Arabieren en Joden mogelijk maakte. De vondst biedt inzicht in het aanpassingsvermogen, hergebruik en intellectuele dialoog tussen verschillende beschavingen.
Een onverwachte vondst in een galerij in Verona
Het voorwerp bleek een islamitisch astrolabium van messing te zijn, vervaardigd in Al-Andalus of Noord-Afrika in de 11e eeuw en later aangepast door joodse gemeenschappen, zoals blijkt uit de later gegraveerde inscripties in het Hebreeuws.
De hoofdrolspeelster van deze vondst is de historica dr. Federica Gigante van de Universiteit van Cambridge, die het object in 2023 vond terwijl ze door de digitale afbeeldingen van het Museo Miniscalchi-Erizzo in Verona bladerde. Toen ze de foto van wat leek op een astrolabium bekeek, merkte Gigante dat er iets ongewoons aan was.
Met dit soort instrumenten konden astronomen, reizigers en geleerden de positie van de sterren berekenen, zich geografisch oriënteren en dagelijkse activiteiten zoals gebeden organiseren. Het gebruik ervan overschreed bovendien religies en regio’s.
In de publicatie van het Britse onderzoeksinstituut waarin de ontdekking werd aangekondigd, gaf de onderzoekster aan dat “ze geen informatie had over het object, maar meteen wist wat het was”.
De vergelijking van het astrolabium met een smartphone
Het astrolabium vervulde niet alleen meerdere functies in één draagbare structuur. Het was ook een gepersonaliseerd apparaat, aangepast aan verschillende contexten. Gigante legt het als volgt uit: “De platen werden door de eeuwen heen vervangen, hergebruikt en gerecycled, zoiets als het updaten van de software van een telefoon”.
Dit apparaat bevatte verwisselbare platen met gegevens over de breedtegraad van specifieke steden, wat cruciaal was voor astronomische berekeningen. Bovendien tonen de inscripties in het Hebreeuws aan dat de functionaliteit ervan werd uitgebreid door joodse gebruikers na de eerste fase van islamitische eigenaars. Dankzij deze aanpassingen kon het instrument ook buiten de oorspronkelijke regio blijven worden gebruikt.
De analogie met de smartphone is juist gebaseerd op deze combinatie van functies en personalisatie. Het was geen statisch object, maar een hulpmiddel dat mee evolueerde met de behoeften van de gebruiker. Vandaar de informele bijnaam die sommige media eraan hebben gegeven: de “middeleeuwse smartphone”.
Een onverwachte vondst die onze geschiedenis verandert
De volledige analyse is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Nuncius, gespecialiseerd in de geschiedenis van de wetenschap. Daarin worden zowel de technische aspecten van het instrument als de culturele waarde ervan beschreven, het resultaat van een fusie tussen de islamitische en joodse wereld.
De astrolabium uit Verona is niet alleen een wetenschappelijk relikwie. Het is ook een fysiek bewijs van een tijd waarin wetenschap werd gedeeld en aangepast zonder religieuze barrières. In de woorden van Gigante: “Deze objecten hadden geen paspoort, ze overschreden gemakkelijk culturen”. De herontdekking ervan herinnert ons eraan dat geschiedenis letterlijk in een naamloze vitrine kan worden bewaard, wachtend tot iemand het leest.
Het object bleef decennialang onopgemerkt in de vitrines van het museum van Verona, zonder dat de waarde ervan werd erkend. Het was de gespecialiseerde kennis van dr. Gigante die het mogelijk maakte om het te identificeren en in context te plaatsen. De onderzoekster is van mening dat “haar studie een voorbeeld is van hoe objecten reizen en evolueren en hoe verschillende culturen in de loop van de tijd kennis delen”.
