Het analyseren van de overblijfselen uit het verleden is een van de dingen die het meest helpen om te begrijpen hoe de mensheid zich tot op de dag van vandaag heeft ontwikkeld. Maar dat het een complexe taak is, betekent niet dat er geen fouten kunnen worden gemaakt, en in musea kunnen die fouten jarenlang onopgemerkt blijven.
In dit geval ligt de focus op het hoofd van een mummie dat meer dan 100 jaar lang verkeerd geïdentificeerd was in een Zwitsers museum. Eerst dacht men dat het een Inca was, afkomstig uit Bolivia, maar volgens recente tests bleek het in werkelijkheid te behoren tot een man van het Aymara-volk, uit de Boliviaanse hoogvlakte.
Ontdekking dat een mummiehoofd verkeerd geïdentificeerd was in een Zwitsers museum
Het stuk, gecatalogiseerd als Y-001, wordt bewaard in het Cantonaal Museum voor Archeologie en Geschiedenis in Lausanne. Het kwam daar in 1914 terecht als onderdeel van een schenking van een Zwitserse zakenman die aan het einde van de 19e eeuw door Bolivia had gereisd. Op het oorspronkelijke label stond “schedel van een Boliviaanse Inca”, een omschrijving die decennialang door niemand in twijfel werd getrokken.
De fout kwam aan het licht toen het museum een programma startte om oude menselijke resten te herzien. De studie, gepubliceerd in augustus 2025 in het International Journal of Osteoarchaeology en geleid door antropologe Claudine Abegg van de Universiteit van Genève, onderzocht zowel de biologie van de schedel als zijn documentaire geschiedenis.
Volgens de deskundigen paste de morfologie niet bij een Inca-oorsprong. De schedel vertoont een zeer uitgesproken kunstmatige vervorming, die in de kindertijd door voortdurend vastbinden is bereikt. Dit specifieke type modificatie komt overeen met praktijken in het Boliviaanse hoogland die verband houden met Aymara-bevolkingsgroepen, en niet met de patronen die worden geassocieerd met de Inca-elite in de late periode.
Bovendien documenteerden de onderzoekers een onvolledige trepanatie in het rechter pariëtale bot. Het bot vertoont duidelijke tekenen van genezing, wat erop wijst dat de man de ingreep enige tijd heeft overleefd. Er werd ook een ernstig tandabces in de bovenkaak aangetroffen, een aandoening die pijn en complicaties moet hebben veroorzaakt.
Hoe ze erachter kwamen dat de mummie geen Inca was
Om de identiteit van het hoofd Y-001 te achterhalen, combineerde het team klassieke antropologie met medische technologie. Ze maakten gebruik van computertomografieën waarmee ze de binnenkant van de schedel konden bekijken zonder het weefsel aan te raken. Dankzij deze beelden konden de wetenschappers zowel de schedelvervorming als de aard van de trepanatie en de omvang van het abces bevestigen.
Ze bekeken ook de archieven van het museum en de correspondentie van de schenker. Daar kwam de oorzaak van het probleem aan het licht: het label ‘Inca’ was niet gebaseerd op een onderzoek, maar op een veronderstelling van de verzamelaar zelf. In die tijd gaf dat woord prestige en waarde aan alle overblijfselen uit de Andes.
Volgens de auteurs van de studie kan op basis van de combinatie van biologische en historische gegevens worden vastgesteld dat het om een volwassen man van minstens 350 jaar oud gaat, die waarschijnlijk begraven is in een chullpa, de typische graf torens van het Aymara-hoogland. Het koude en droge klimaat zou de natuurlijke mummificatie hebben bevorderd.
Waarom is deze vondst op het hoofd van de mummie zo belangrijk?
Decennialang werd het hoofd Y-001 behandeld als een “Inca”-curiositeit, zonder eigen identiteit. Tegenwoordig wordt het erkend als de overblijfselen van een specifieke persoon, behorend tot een levende cultuur, en dat is een niet te verwaarlozen verandering.
Bovendien laat de studie zien hoe het Europese verzamelen in de 19e eeuw het inheemse verleden heeft vertekend.
De gewoonte om alle Andese resten ‘Inca’ te noemen, vereenvoudigde de geschiedenis en wist andere volkeren uit, zoals de Aymara, die een centrale rol in de regio speelden.
Aan de andere kant opent deze identificatie de deur naar actuele discussies over ethiek en restitutie. Volgens wetenschappers is het kennen van de werkelijke oorsprong de eerste stap om te beslissen over de toekomst van deze resten en om in dialoog te gaan met de gemeenschappen waar ze vandaan komen.
