Een mozaïek gevonden in een laat-Romeinse residentie in Anatolië combineert lotusbloemen, Nijsvogels en een Nijlwagen, waarmee de kracht van culturele vermenging in het Anatolië van het Oost-Romeinse Rijk wordt getoond.
Hoewel gefragmenteerd, is de iconografie krachtig: riviergoden, lotusbloemen, Nijlvogels en jachttaferelen vertellen ons over een esthetische visie die de nadruk legt op overvloed, vruchtbaarheid en de verbinding met het heilige.
In het hart van de oude stad Edessa, in het huidige Şanlıurfa (Turkije), hebben archeologen in de luxueuze ‘Villa van de Amazones’ een laat-antiek Romeins mozaïek gevonden dat symboliek uit het oude Egypte combineert met de Grieks-Romeinse kunsttaal. Het gaat om het zogenaamde ‘Mozaïek van de Vogelsalon’, dat dateert uit de 5e-6e eeuw na Christus. Deskundigen beweren dat het een waardevol bewijs is van de kruising van beschavingen in Oost-Anatolië tijdens de laatste eeuwen van het Romeinse Rijk.
Een Romeinse villa aan de grens van het rijk
Opgravingen onder leiding van het Museum van Şanlıurfa tussen 2006 en 2009 brachten een uitgebreide privéwoning aan het licht, versierd met complexe vloermozaïeken. Het werd de Villa van de Amazones genoemd vanwege een van de zalen waarin vrouwelijke krijgers in gevecht worden afgebeeld, geïnterpreteerd als de mythische Amazones. Maar het was in zaal 5, in het zuiden van de villa, waar een spectaculair mozaïek van meer dan 170 vierkante meter werd gevonden, versierd met een strook watervogels, gestileerde bloemen en een meer dan intrigerende scène.
De Vogelsalon: symbolische natuur
De zaal, van 10,8 x 16,5 meter, was mogelijk een ontvangstruimte, een symbool van de status van de eigenaar. Aan de rand ervan trekt een decoratieve band met verschillende soorten vogels, zoals eenden, reigers, ibissen en kraanvogels, de meeste aandacht. Deze vogels, die typisch zijn voor moerasecosystemen, verwijzen rechtstreeks naar het vruchtbare landschap van de Nijl, hoewel er geen water als zodanig is afgebeeld.
Naast de vogels bloeien lotusbloemen in alle stadia van hun ontwikkeling: van knop tot vrucht. Ze vertegenwoordigen de heilige bloem Nelumbo nucifera (lotusbloem), die in Egypte wordt geassocieerd met vernieuwing en overvloed. De symboliek is zeer specifiek en in dit deel van de wereld is ze dubbel uitzonderlijk omdat het een van de weinige voorbeelden is waar de Nilotische iconografie is geïntegreerd in een privéwoning in het afgelegen Anatolië.
Dit mozaïek stelt geen naturalistische scène voor, maar de elementen zijn vrij op een lichte achtergrond geplaatst, meer als een symbolische catalogus dan als een realistisch landschap, wat doet denken aan de vroege Byzantijnse stijlen, waar abstractie het won van realisme.
Het mysterie van de rivierwagen
Maar het is misschien wel aan de westkant van het mozaïek dat de meest raadselachtige scène van allemaal te zien is. Het gaat om een kleine wagen op wielen die twee liggende figuren vervoert. De halfnaakte man suggereert macht of goddelijkheid, en de vrouw houdt iets vast dat op fruit lijkt, een klassiek symbool van overvloed.
Helaas zijn de hoofden van beiden beschadigd, maar deskundigen wijzen erop dat ze mogelijk Neilos voorstellen, de mannelijke personificatie van de Nijl, vergezeld door Euthenia, de Griekse godin van de welvaart. Dit soort scènes komt veel voor in mozaïeken uit Syrië en de Levant, waar Neilos vaak voorkomt in allegorische processies. Als deze interpretatie juist is, hebben we hier te maken met een expliciete weergave van de levenscyclus van de Nijl, en het feit dat deze in een privé-villa was geïntegreerd, zou in de eerste plaats wijzen op het kosmopolitische karakter van de eigenaar.
Een jachttafereel om het verhaal compleet te maken
Het centrale deel van het mozaïek is ernstig beschadigd, maar er zijn voldoende fragmenten bewaard gebleven om een jachttafereel te herkennen. We zien een man in een korte tuniek en broek (de typische kleding van Romeinse jagers) in een aanvalhouding met een speer in zijn hand. Hij wordt omringd door schematische bomen en rotsachtige landschappen, die een achtergrond vormen. Deze scènes drukten meestal de kracht en vaardigheid van de huiseigenaar uit. Het beheersen van de natuur (vertegenwoordigd door wilde dieren) was ook een symbool van deugdzaamheid.
Edesa: een cultureel kruispunt in de late oudheid
Het oude Edesa (tegenwoordig Şanlıurfa) was een knooppunt tussen Oost en West. Door de eeuwen heen maakte het deel uit van het koninkrijk Osroene, werd het later geromaniseerd en kwam het uiteindelijk onder Byzantijnse heerschappij. Door zijn strategische ligging werd het een centrum van handel en cultuur, waar Syrische, Griekse, Egyptische en Romeinse elementen samenkwamen. En juist het mozaïek in de Vogelszaal belichaamt deze hybridisatie. De thema’s en stijlen zijn noch puur Hellenistisch, noch puur oosters. Ze weerspiegelen de mengelmoes die kenmerkend was voor de late oudheid, toen kunst zowel diende om te decoreren als om ideologische en spirituele boodschappen over te brengen aan degenen die ze konden ‘lezen’.
Dit mozaïek is niet alleen belangrijk omdat scènes van de Nijl uiterst ongebruikelijk zijn in particuliere villa’s in Anatolië, maar ook omdat het de verfijning van het atelier dat het heeft gemaakt benadrukt. Gedetailleerde details, symbolisch gebruik van flora en fauna, scènes met een dubbele betekenis… Alles wijst op hoogopgeleide ambachtslieden, waarschijnlijk opgeleid in grote centra zoals Antiochië of Alexandrië.
